Jeden przedmiot, wiele opowieści – puszkownica

Galeria Jednego Eksponatu | maj – czerwiec 2019 r.

 

Prezentowane na wystawie urządzenie nazywane jest podwójną puszkownicą lub zamykarką, a w języku niemieckim – Dosenverschließmaschine, Dosenmaschin. Eksponat został przekazany do Muzeum w 2011 roku jako darowizna przez mieszkańca Wieszowej i wpisany do księgi inwentarzowej pod numerem GPE-4662.

Puszkownica służyła do zamykania konserw mięsnych lub owocowych w puszkach z blachy. Urządzenie zostało wykonane w fabryce „Seesener Blechwarenfabrik Fritz-Züchner”, w Dolnej Saksonii. Obiekt datowany jest na lata 30. XX wieku.

Heinrich Züchner i jego syn Rudolf rozpoczęli pracę w dziedzinie konserwacji żywności w metalowych puszkach w roku 1830 roku, kiedy to Baron von Campen, będąc w Paryżu, zobaczył wynalazek Nicolasa Apperta, umożliwiający długie przechowywanie owoców, warzyw i mięsa dzięki wykorzystaniu szczelnie zamkniętych szklanych słoików i blaszanych puszek. Po powrocie do Niemiec opowiedział o tym mistrzowi blacharskiemu Heirichowi Züchnerowi i zamówił u niego puszki dla swojego gospodarstwa domowego. To zapoczątkowało rozwój nowego lokalnego przemysłu.

W 1907 roku Rudolf Fritz Züchner założył fabrykę „Seesener Blachwaren Fabrik Fritz Züchner”. Rozwijała się ona bardzo dynamicznie, miała własną walcownię blachy i promowała uprawę warzyw w regionie. Od 1987 roku firma należy do CROWN Packaging, światowego lidera opakowań metalowych.

Jeden przedmiot wiele opowieści - Puszkownica - Skansen Chorzów - wpis


„Kościoły drewniane województwa śląskiego w pracach Krzysztofa Kopcia”

styczeń – lipiec

Galeria na parterze

 

Z ogromną przyjemnością zapraszamy do naszej „Galerii na parterze”, gdzie aktualnie zobaczyć można wystawę zatytułowaną „Kościoły drewniane województwa śląskiego w pracach Krzysztofa Kopcia”. Autor prac jest niewątpliwie entuzjastą śląskiej architektury, tradycji i kultury. A jedną z jego największych fascynacji są drewniane kościoły.

Prace wykonane w technice mieszanej (piórko, węgiel, pastel) sprawiają, że zabytkowe, często pomijane przez zwiedzających województwo śląskie obiekty, odsłaniają swoje wyjątkowe piękno. Wystawę oglądać można w godzinach pracy Muzeum do końca lipca 2019 r.

 


Archiwum 2019

Jeden przedmiot, wiele opowieści – nosidła

Galeria Jednego Eksponatu | kwiecień – maj 2019 r.

 

Prezentowane na wystawie nosidła nieckowate są jednym z trzech tego typu eksponatów znajdujących się w zbiorach Muzeum „Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie”. Datowane na początek XX wieku (nr GPE – 5192), zostały pozyskane do zbiorów muzealnych z Przymiłowic k. Olsztyna w 2016 roku.

 

Nosidła - Skansen Chorzów

 

Najprostszym przedmiotem używanym dawniej do przenoszenia ciężarów był kij. Zawieszenie na nim dwóch brzemion (obciążeń) pozwalało na otrzymanie nosideł o prostej konstrukcji. Dzięki ikonografiom zachowanym na attyckich wazach z V wieku p.n.e. wiemy, że nosidła w takie formie były używane od czasu starożytnych.

Na obszarze środkowej Europy jeszcze w 1. połowie XX wieku mieszkańcy wsi w ten sposób przenosili prowiant czy zakupy, używając jako brzemion płóciennych chust, koszy lub różnego rodzaju naczyń. Dzięki zastosowaniu nosideł ciężar był przenoszony z rąk na barki, co pozwalało unieść jednorazowo większą ilość ciężaru.

W Polsce znane są dwa typy nosideł: drążkowe i nieckowate. Pierwsze często były samorosłe, czyli ukształtowane w naturalny sposób, bez szczególnej obróbki. Nazwa drugich pochodzi od kształtu belki, w której wydrążano półkole (nieckę), dopasowane do ramion noszącego.

 

Nosidła - Skansen Chorzów

 

Nosidła - Skansen Chorzów

 

Znajdujące się na ekspozycji nosidła najprawdopodobniej wykorzystywano do przenoszenia wody ze studni (znajdującej się w zagrodzie) do domostwa. Po obu stronach belki mocowano powróz (gruby, mocny sznur), łańcuch, czy żeliwne pręty, jak w przypadku eksponatu. Równomierne rozłożenie ciężaru, poprzez zastosowanie tej samej wielkości wiader zawieszonych na hakach, pozwalało na wygodne i sprawne dostarczanie wody.

 

Nosidła - Skansen Chorzów

 

Warto nadmienić, że nosidła były konstruowane przede wszystkim dla kobiet, gdyż to ich domeną była dbałość o ognisko domowe i zajęcia z nim związane.

Inne nazwy nosideł to: kluki – Beskid Śląski; pedy – Mazowsze; jarzmo, sielki, chuśle, koromysło (biał. karòmysło) – wschodnia Polska; nosoki – Małopolska; szundy – Wielkopolska.

 

Nosidła - Skansen Chorzów

 


Jeden przedmiot, wiele opowieści – centryfuga

Galeria Jednego Eksponatu | marzec – kwiecień 2019 r.

 

W ciągu najbliższego miesiąca Galerią Jednego Eksponatu zawładnie przedmiot, którego nazwa i zasada działania są dla wielu bardzo tajemnicze. Centryfuga, bo o niej tu mowa, to technicznie rzecz opisując przyrząd mechaniczny, służący do rozdzielania mieszaniny płynów, według ich ciężaru gatunkowego, poprzez działanie siły odśrodkowej.

Centryfugi miały zastosowanie w gospodarstwach wiejskich, gdzie służyły do odciągania śmietany z mleka lub wytrząsania miodu z plastrów pszczelnych. Używane są również współcześnie. W nowoczesnej wersji, sterowane za pomocą komputerów i silników elektrycznych używane są m.in. w przemyśle spożywczym.

Jak działa centryfuga?

Pokazywana na wystawie centryfuga składa się ze zbiornika na mleko, które za pomocą kranu przepływa do metalowego bąka, ukrytego pod dwoma ocynkowanymi naczyniami. Oba naczynia mają długie wylewki. Aby doprowadzić do wytrącania się śmietany z mleka należy zakręcić umieszczoną z boku urządzenia korbą. System przełożeń sprawia, że bąk zaczyna się kręcić z bardzo dużą prędkością, wytwarzając siłę odśrodkową pokonującą siłę przyspieszenia ziemskiego (ok. 10 m/s²). System metalowych stożków, przypominających odwrócone lejki, które znajdują się wewnątrz bąka powoduje, że dochodzi do oddzielenia śmietany od mleka. Mleko przepływa do dolnego naczynia, a śmietana do górnego i poprzez wylewki wydostają się na zewnątrz centryfugi.

Centryfuga - wirowka - Galeria Jednego Eksponatu - Skansen Chorzow - wystawa czasowa - Muzeum Gornoslaski Park Etnograficzny w Chorzowie

Centryfuga - wirowka - Galeria Jednego Eksponatu - Skansen Chorzow - wystawa czasowa - Muzeum Gornoslaski Park Etnograficzny w Chorzowie

Centryfuga / wirówka „Alfa Laval”

Muzeum „Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie” jest w posiadaniu trzech zabytkowych wirówek do mleka. Prezentowana na wystawie centryfuga o numerze GPE-5289 została pozyskana do zbiorów muzealnych w 2016 roku z Goleszowa (pow. cieszyński, woj. śląskie).

Wirówka „Alfa Laval” wyprodukowana przez Towarzystwo „Alfa-Laval sp. z o.o. Warszawa – Poznań” została osadzona za pomocą śrub na drewnianym stołku. Tego typu centryfugi produkowano w latach 1924–1928. Maszyna wykonana jest ze stalowych elementów, częściowo malowana w kolorze ceglastym (obudowa, korba), częściowo ocynkowana (zbiornik i wylewki). Wydajność centryfugi wynosi 100 litrów na godzinę przy 60 obrotach na minutę. Tego typu maszyna była dedykowana gospodarstwom mających przynajmniej kilka dojnych krów.

Centryfuga - wirowka - Galeria Jednego Eksponatu - Skansen Chorzow - wystawa czasowa - Muzeum Gornoslaski Park Etnograficzny w Chorzowie

Historia firmy „Alfa Laval” w Polsce

Firma „Alfa Laval” rozpoczęła działalność w Poznaniu w 1924 roku jako „Towarzystwo z ograniczoną poręką Szwedzkie Wirówki Pumpsep” z kapitałem zakładowym wynoszącym 20 000 złotych. Założycielem było Towarzystwo Akcyjne „Aktiebolaget Pump Separator” w Sztokholmie. W tym samym roku otwarty został pierwszy oddział w Warszawie przy ul. Królewskiej.

Misja firmy opierała się na sprzedaży wirówek systemu „Pumpsep” i innych przedmiotów związanych z przetwarzaniem mleka. W 1928 roku nastąpiła zmiana jej nazwy na „Diabolo-Separator”. Rok później przeniesiono siedzibę do Warszawy. W latach 1928–1933 otwarto kolejne oddziały we Lwowie, w Krakowie, Wilnie, Brześciu nad Bugiem oraz Równem na Wołyniu. W 1964 roku powstało Biuro Techniczne „Alfa Laval” w Warszawie z siedzibą na Nowym Świecie. W 1991 roku firma zmieniła swoją osobowość prawną na „Alfa Laval Polska Sp. z o.o.” i pod taką nazwą funkcjonuje do dziś.

Centryfuga - wirowka - Galeria Jednego Eksponatu - Skansen Chorzow - wystawa czasowa - Muzeum Gornoslaski Park Etnograficzny w Chorzowie - 01

Konstruktor centryfugi – Carl Gustaf Patrik de Laval (1845–1913)

Carl Gustaf Patrik de Laval urodził się w 1845 roku w prowincji Dalarna w Szwecji. Pochodził z rodziny o francuskich korzeniach. Był szwedzkim inżynierem, konstruktorem, wynalazcą i przemysłowcem. Po zapoznaniu się z artykułem w niemieckim periodyku „Milchzeitung” (1877 rok) Carl Gustaf Patrik de Laval rozpoczął pracę nad separatorem odśrodkowym. Dwa lata później zademonstrował swój nowy wynalazek o wydajności 130 litrów mleka na godzinę. W 1883 roku wspólnie z Oscarem Lammem założył firmę „AB Separator”, która dekady później zmieniła nazwę na „Alfa Laval”. Firma stała się popularna również w Stanach Zjednoczonych, gdzie funkcjonowała pod nazwą „De Laval Cream Separator Co.”. Był to początek międzynarodowej ekspansji firmy.

W tym samym roku Carl Gustaf Patrik de Laval opracował również projekt turbiny parowej, którą zbudował kilka lat później. Zastosował dysze o kształcie zapewniającym dużą prędkość wylotową pary. Dysza de Lavala używana jest we współczesnych silnikach rakietowych. Wynalazca i przedsiębiorca w trakcie swojego życia zarejestrował 92 patenty i założył 37 firm.

Zmarł w 1913 roku w wieku 67 lat. Pochowany jest na Cmentarzu Północnym (Norra begravningsplatsen) w podsztokholmskiej miejscowości Solna. Na jego nagrobku znajduje się inskrypcja „Mężczyzna dużej prędkości”, co jest nawiązaniem nie tylko do szybkości pracy jego dwóch najważniejszych wynalazków – centryfugi i turbiny parowej – ale również całego życia.

Centryfuga - wirowka - Galeria Jednego Eksponatu - Skansen Chorzow - wystawa czasowa - Muzeum Gornoslaski Park Etnograficzny w Chorzowie

 


Obrazy malarzy gołębiego serca z Kolekcji Barwy Śląska Stanisława Gerarda Trefonia

styczeń – 24 marzec 2019 r.

Zapraszamy do poznawania sztuki intuicyjnej.

Polecamy Państwa uwadze wystawę, którą można zobaczyć w naszej Galerii na piętrze. W jej ramach prezentujemy 30 prac 28 autorów z kolekcji „Barwy Śląska”. Prace przedstawiają subiektywny obraz Górnego Śląska. Obrazy pokazywane w ramach wystawy poruszają tematy takie jak: podwórka familoków, gra w skata, sceny domowe, kopalnie i huty, lokomotywy, krajobrazy, kościoły drewniane, wędkowanie, śląskie strachy, fantazja i martwa natura.

Autorami prac są: Jan Bembenista, Henryk Blaut, Stefan Brom, Emil Brzezina, Franciszek Burzyk, Andrzej Chyliński, Jadwiga Fastnacht, Józef Gajzler, Marian Geremek, Sylwia Gromacka-Staśko, Marcin Guzy, Ludwik Hajduk, Paweł Jelitko, Leon Kozok, Stanisław Łakomy, Edward Machowski, Alicja Marcol, Andrzej Marcol, Janina Motyka, Dieter Nowak, Romuald Nowak, Marian Nowotny, Jerzy Sewina, Jerzy Skiba, Alojzy Sobeczek, Józef Spis, Krzysztof Webs, Leopold Wróbel.

Prezentowane w ramach wystawy prace pochodzą ze zbioru Stanisława Gerarda Trefonia. Jest on kolekcjonerem, mecenasem sztuki, właścicielem kolekcji prezentowanej w Galerii „Barwy Śląska” w Rudzie Śląskiej. Prace zbiera od ponad 60 lat, a w swej kolekcji posiada ponad 3000 obrazów, linorytów, akwarel autorów intuicyjnych, przede wszystkich z terenu Górnego Śląska.

Stanisław Gerard Trefoń o sobie: (…) pasja kolekcjonerska była we mnie od najmłodszych lat. Gromadzenie sztuki nieelitarnej towarzyszyło mi na wszystkich etapach dorosłego życia, zmieniał się tylko bagaż zebranych doświadczeń i kolejne cele, jakie sobie wyznaczyłem. Zanim pojawiła się pasja żyłem w śląskim domu kultywując rodzime tradycje i obyczaje, twarde zasady wychowania oraz szacunek do tradycji, wiary katolickiej i swoisty kanon estetyczny. Podobało mi się to, czego nauczono mnie w domu: być stanowczym, konsekwentnym i dotrzymać słowa.

Opracowanie wystawy — Damian Adamczak i Wojciech Madeja na podstawie dwutomowej publikacji autorstwa Stanisława Gerarda Trefonia „Twórcy intuicyjni z kolekcji »Barwy Śląska«” wydanej w 2015 roku.

Ilustracja informacji: obraz Alicji Marcol.

Alicja Marcol - obraz - MGPE Chorzów - wystawa OBRAZY MALARZY GOŁĘBIEGO SERCA Z KOLEKCJI „BARWY ŚLĄSKA” STANISŁAWA GERARDA TREFONIA

 


Kilka słów o konserwacji wybranego eksponatu — Konserwacja żelaznej skrzyni

styczeń – luty 2019 r.

Galeria na piętrze / Galeria jednego eksponatu

 

Prezentowana na wystawie zabytkowa XVIII-wieczna skrzynia żelazna pochodzi ze zbiorów naszego Muzeum. Obiekt wpisany jest do inwentarza muzealiów pod numerem GPE-5261. W 1982 roku Muzeum w Gliwicach przekazało ją do MGPE wraz ze skrzynią drewnianą oraz drzwiami okutymi blachami żelaznymi. Zabytek został zapomniany na wiele lat aż do 2018 roku, kiedy to pojawiła się szansa na jego renowację.

Skrzynie tego typu nazywano ladami cechowymi, służyły bowiem bractwom cechowym do przechowywania najważniejszych dokumentów, statutów, przywilejów, insygniów cechowych oraz pieniędzy. Lady cechowe często miały więcej niż jeden zamek, a niektóre zaopatrywano w bardziej zmyślne zabezpieczenia. Zawierały również tajne skrytki oraz półskrzynki, w których przechowywano przybory pisarskie.

Nasza skrzynia była silnie skorodowana z widoczną korozją wżerową i perforacjami. W części frontowej znajdował się otwór po włamaniu, pokrywa była zniekształcona i pęknięta, a płaskowniki oraz inne elementy żelazne zostały mechaniczne odkształcone. Skrzynia była zamknięta bez możliwości jej otwarcia. Brakowało również dwóch nóżek oraz kluczy do zamków.

Wystawa prezentuje proces konserwacji skrzyni, uzupełnienia brakujących elementów oraz naprawy zamka.

 

Konserwacja żelaznej skrzyni - Skansen Chorzów

Konserwacja żelaznej skrzyni - Skansen Chorzów