Po raz pierwszy w historii reaktywowanych Międzyuczelnianych Obozów Etnograficznych ich uczestnicy wyruszą w teren województwa śląskiego. Od 8 do 16 maja 2026 roku 62 studentów etnologii z siedmiu polskich uczelni będzie badać dziedzictwo kulturowe Górali Śląskich i Górali Żywieckich oraz dokumentować losy mieszkańców wsi zalanych podczas budowy zbiorników retencyjnych na Sole.
Czym jest Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny?
Międzyuczelniany Obóz Etnograficzny (MOE) to unikatowe przedsięwzięcie dydaktyczno-badawcze, które umożliwia studentom etnologii bezpośredni kontakt z rozmówcami w terenie i praktyczne przeprowadzanie wywiadów etnograficznych. Obozy organizowane były w latach 60.–80. XX wieku, a dwa lata temu zostały reaktywowane – pierwsze dwie edycje odbyły się w Kolbuszowej i na Podlasiu. Tegoroczna, trzecia edycja to pierwsze wydarzenie tego cyklu w województwie śląskim.
Organizatorzy i uczestnicy
Obóz jest organizowany przez Muzeum „Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie”, Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi oraz Stowarzyszenie Muzeów na Wolnym Powietrzu w Polsce. Udział weźmie 62 studentów i studentek wraz z opiekunami z siedmiu uczelni: Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Wrocławskiego, Uniwersytetu Łódzkiego, Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie oraz Uniwersytetu Gdańskiego.
Program
Baza główna obozu mieści się w Muzeum „Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie”. Oficjalne otwarcie odbędzie się w sobotę, 9 maja o godz. 10:00. Następnego dnia uczestnicy wyruszą w teren badawczy – Beskid Śląski i Beskid Żywiecki – gdzie pozostaną do czwartku 14 maja. Zwieńczeniem obozu będzie piątkowe (15 maja) popołudniowe podsumowanie z prezentacją wyników badań.
Dwa obszary badawcze
Tematem przewodnim III MOE jest dziedzictwo kulturowe dwóch grup etnograficznych: Górali Śląskich i Górali Żywieckich – wpisuje się to w ogłoszony przez Sejmik Województwa Śląskiego Rok Górali i Obrzędów Pasterskich 2026.
Działania badawcze podczas obozu zostaną ukierunkowane na poznanie niezwykłych tradycji dwóch grup etnograficznych – Górali Śląskich i Górali Żywieckich, przede wszystkim na badania i dokumentację przejawów kultury niematerialnej – obrzędów dorocznych i rodzinnych czy folkloru muzycznego. Przedmiotem pogłębionych badań mogą być również elementy wpisane na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, np.: wyplatanie z korzeni świerkowych w Beskidzie Śląskim, umiejętność gry na dudach żywieckich oraz sposób ich wytwarzania, gajdy – umiejętność wytwarzania instrumentu i praktyka gry lub żywieckie tradycje zdobnictwa bibułkowego, a także wikliniarstwa. Tutaj pojawią się także zagadnienia z projektu „Etnomozaika – współczesne dziedzictwo kulturowe wsi” Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi. Projekt ten zakłada zebranie wywiadów z mieszkańcami w wieku do 65 lat o współczesnych zwyczajach dotyczących świąt religijnych, świąt rodzinnych oraz folklorze i rzemiośle w danym regionie.
W ramach III edycji MOE proponowane są dodatkowo badania terenowe we wsiach powiatu żywieckiego i cieszyńskiego, z których część mieszkańców w latach 60. XX wieku została przesiedlona do pobliskich (a czasem znacznie oddalonych) miejscowości w związku z zalaniem tych terenów przy okazji budów zbiorników retencyjnych – Jeziora Żywieckiego i Jeziora Czerniańskiego. Takie, niewątpliwie traumatyczne przeżycia skutkowały zapewne istotnymi zmianami w wymiarze fizycznym i namacalnym (zmiana zawodu, kierunku edukacji, lokalizacji szkoły itp.), ale także zmianami o charakterze niematerialnym (problemy integracji z nowym otoczeniem, zaadaptowanie nowych zwyczajów lub próba narzucenia własnych, wpływ nowych uwarunkowań topograficznych na organizację dnia powszedniego i sposób spędzania wolnego czasu, pielęgnowanie pamięci o utraconym świecie lub pragnienie błyskawicznego i zupełnego odcięcia się od przeszłości na rzecz szybkiej integracji w nowym miejscu).
Te dwa zaproponowane tematy badawcze, pozornie odległe od siebie, łączą jednak takie zagadnienia jak: pamięć jednostkowa i zbiorowa, konstruowanie wspomnień, transmisja tradycji, obrzędy doroczne, rodzinne, zmiany a trwanie, ekologia, dyskurs medialny o regionie a narracje w obrębie grupy (endogeniczne). Istotną kwestią pozostaje pojęcie tożsamości i wspólnoty, ich przemiany w ponowoczesnym świecie, ich wpływ na otoczenie, współdziałanie w oparciu o więzi społeczne, ale i w poczuciu zagrożenia (różnie rozumianego) i utraty. Kierunek proponowanego obszaru badań stanowi doskonałą przestrzeń do poznawania, interpretacji i wreszcie pogłębiania wiedzy o tym regionie w kontekście tematów MOE.
